موج اعتراضات ایران: آنچه در هفت روز اول (۷ تا ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴) رخ داد

نکات کلیدیِ تأییدشده از هفته اول

• سطح ریال: رویترز گزارش داد نرخ ریال در بازار آزاد در دوره شوک اولیه حدود ۱,۳۹۰,۰۰۰ ریال به ازای هر دلار بوده است.
• فشار تورمی: رویترز به تورم سالانه ۴۸.۶٪ (اکتبر) اشاره کرد که تنگنای قدرت خرید را تشدید می‌کند.
• مقیاس و گستره (هرانا): هرانا از ثبت اعتراضات/اعتصاب‌ها/تجمع‌ها در ۱۷۴ نقطه، در ۶۰ شهر از ۲۵ استان خبر داد و اعلام کرد طی هفت روز نخست ۵۸۲ بازداشت و ۱۵ کشته ثبت شده است.
• موضع رهبر جمهوری اسلامی: آسوشیتدپرس گزارش داد نخستین اظهارنظر علنی آیت‌الله علی خامنه‌ای درباره اعتراضات، ناآرامی‌ها را از «اغتشاش» تفکیک کرد و هشدار داد کسانی که او «اغتشاشگر» می‌نامد باید «سر جای خود نشانده شوند».
• واکنش اتحادیه اروپا: اتحادیه اروپا اعلام کرد از گزارش‌های مربوط به کشته شدن افراد و خشونت «نگران» است و از تهران خواست «حداکثر خویشتنداری» را رعایت کند و در عین حال خواستار آزادی کسانی شد که به دلیل اعتراض مسالمت‌آمیز بازداشت شده‌اند.

۱) محرک: شوک ارزی که به واکنش شدید معیشتی تبدیل شد

محرک هفته اول روشن بود: کاهش سریع ارزش ارز در شرایطی که اقتصاد از پیش با تورم بالا و اعتماد ضعیف دست‌وپنجه نرم می‌کرد. رویترز سقوط ریال به کف‌های تاریخی در بازار آزاد را در میانه افزایش نارضایتی نسبت به قیمت‌ها و سطح زندگی توصیف کرد. این شوک ارزی در ایران اهمیت ویژه‌ای دارد، چون اثر آن به‌سرعت—به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم—به هزینه واردات، زنجیره‌های تأمین و انتظارات تورمی خانوارها منتقل می‌شود.

نتیجه در هفته اول یک «شکست اعتماد» کلاسیک بود: فشار اقتصادی در خیابان نمایان شد و واکنش خیابانی دوباره به برداشت عمومی از اعتبار سیاست‌گذاری بازگشت و آن را تضعیف کرد.

۲) نحوه گسترش: از بازارها تا دانشگاه‌ها، و از تهران تا ده‌ها شهر

گزارش‌های اولیه بر نقش بازاریان و تعطیلی مغازه‌ها به‌عنوان کانال اولیه سازمان‌دهی تأکید داشت—سازوکاری اثرگذار از نظر اقتصادی، چون هم تجارت محلی را مختل می‌کند و هم نشان می‌دهد حرکت فراتر از یک هسته محدود فعالان است. آسوشیتدپرس اشاره کرد که همزمان با رسیدن ریال به رکوردهای پایین، اعتراضات در شهرهای بزرگی مانند تهران، اصفهان، شیراز و مشهد جریان داشته است.

تا پایان هفته اول، رصد هرانا از گستره جغرافیایی بسیار وسیع‌تر و مشارکت معنادار دانشگاهی حکایت داشت؛ از جمله فعالیت‌های اعتراضی دانشجویان در چندین دانشگاه. این تغییر—تعطیلی‌های تجاری همراه با بسیج دانشجویی—معمولاً نشان می‌دهد موج اعتراضی دیگر صرفاً «اعتراض به قیمت‌ها» نیست؛ بلکه به «اعتراض به مشروعیت» تبدیل شده است.

۳) واکنش حکومت: تشدید رویکرد امنیتی، بازداشت‌ها و ادعاهای اعترافات اجباری

در طول هفته اول، پاسخ امنیتی سخت‌تر شد. آسوشیتدپرس از دست‌کم ۱۵ کشته خبر داد و نوشت پس از اظهارات خامنه‌ای، نشانه‌هایی از سخت‌گیری بیشتر از سوی مقام‌ها دیده می‌شود. هرانا علاوه بر گزارش صدها بازداشت، نسبت به افزایش بازداشت نوجوانان و پخش اعترافات اجباری ابراز نگرانی کرد—الگویی که معمولاً با «بازدارندگی از طریق نمونه‌سازی» و کنترل روایت همراه است.

هم‌زمان، کنترل اطلاعات نیز بخشی از فضای عملیاتی شد. الجزیره گزارش داد ایران از سازمان ملل خواسته به تهدیدهای «بی‌پروا»ی ترامپ واکنش نشان دهد و به فضای کلی پیرامون اعتراضات پرداخت؛ فضایی که محدودیت دسترسی می‌تواند راستی‌آزمایی و پوشش لحظه‌ای را پیچیده‌تر کند.

۴) اقدامات سیاستی زیر فشار: تغییر مدیریت بانک مرکزی و پیام‌های مرتبط با رژیم ارزی

تغییر رئیس کل بانک مرکزی

یکی از نقاط عطف مهم در هفته اول، تغییر در مدیریت بانک مرکزی بود. رویترز گزارش داد که محمدرضا فرزین، رئیس کل بانک مرکزی، همزمان با تشدید بحران استعفا داد و رسانه‌های دولتی اعلام کردند عبدالناصر همتی جایگزین او خواهد شد.

فایننشال‌تایمز نیز انتصاب همتی را گزارش کرد و به اقدامات همراه آن اشاره داشت؛ از جمله اعلام تعطیلات عمومی و تغییر در روند برگزاری کلاس‌های دانشگاهی—اقداماتی که به‌طور رسمی به محدودیت‌های آب‌وهوایی/انرژی نسبت داده شد، اما در متن رخدادهای اعتراضی، به‌طور گسترده به‌عنوان ابزارهایی برای مدیریت فضای عمومی تلقی می‌شود.

پایان دادن به تخصیص ارز یارانه‌ای (سیگنال سیاستی)

ایران‌اینترنشنال گزارش داد مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، اعلام کرده دولت توزیع نرخ ارز به‌شدت یارانه‌ای را متوقف می‌کند و این سازوکار را به دلیل رانت‌جویی و اثرگذاری ضعیف در حمایت از خانوارها—با وجود هزینه مالی سنگین—مورد انتقاد قرار داده است. اگر این سیاست به‌طور قابل اتکا اجرا شود، کاهش اعوجاج‌های ناشی از چندنرخی بودن می‌تواند در بلندمدت به بهبود تخصیص منابع کمک کند؛ اما گذار معمولاً در کوتاه‌مدت پرنوسان است (بازقیمت‌گذاری، شوک‌های اجرایی/نظارتی و احتمال انتقال اثر به تورم).

روایت یارانه/کالابرگ

در اخبار منتشر شده همچنین به طرحی برای گسترش کالابرگ (kalaberg) اشاره شده بود که با حذف ارز ترجیحی و پرداخت حمایت خانوار از مسیر اعتبار/کارت همراه می‌شود. گزارش‌های عمومی در کلیت، جهت‌گیری اصلاح شیوه توزیع یارانه همزمان با تغییرات ارز ترجیحی را تأیید می‌کنند؛ با این حال، پارامترهای دقیقِ ذکرشده (مبالغ سرانه، مراحل اجرا، تعداد فروشگاه‌ها) باید به‌عنوان «جزئیاتِ گزارش‌شده» تلقی شود تا زمانی که در یک سند رسمیِ اصلی (دولت/نهادهای ذی‌ربط) به‌طور کامل منتشر و تثبیت شود.

۵) لایه بین‌المللی: دعوت به خویشتنداری، نامه‌های سازمان ملل، و تشدید ادبیات سیاسی

واکنش‌های بین‌المللی در هفته اول واقعیت‌های میدانی را تغییر نداد، اما روایت دیپلماتیک پیرامون مشروعیت، حقوق بشر و «مداخله خارجی» را شکل داد.

• اتحادیه اروپا: اتحادیه اروپا خواستار خویشتنداری شد و بر حقوق آزادی بیان و تجمع مسالمت‌آمیز تأکید کرد؛ از جمله با درخواست برای آزادی بازداشت‌شدگانِ اعتراضات مسالمت‌آمیز.
• ارجاع موضوع به سازمان ملل (موضع تهران): الجزیره گزارش داد ایران پس از ادبیات مربوط به «مداخله» از سوی ترامپ، از سازمان ملل خواسته واکنش نشان دهد.

اثر راهبردی این روند کمتر به اجرای فوری و مستقیم مرتبط است و بیشتر به افزایش هزینه‌های اعتباری و دیپلماتیک تشدید خشونت مربوط می‌شود—در عین حال، به تهران بستری می‌دهد تا چارچوب «مداخله خارجی» را برجسته‌تر کند.

۶) پیامدهای هفته اول برای اقتصاد و ریسک کوتاه‌مدت

سیگنال کلان هفته اول روشن است: صرف ریسک سیاسی در حال افزایش است، درست در زمانی که اقتصاد شوک ارزی را جذب می‌کند و اعتبار سیاست‌گذاری نیز تحت آزمون قرار گرفته است.

سه کانال، بیشترین اهمیت را برای برآوردهای کلان ابتدای ۲۰۲۶ دارند:

• کشش منفی تقاضای داخلی: تعطیلی بازارها و اختلال گسترده می‌تواند در کوتاه‌مدت به مصرف و فعالیت تجاری ضربه بزند (حتی تعطیلی‌های کوتاه نیز می‌تواند جریان نقدی کسب‌وکارهای کوچک و عرضه محلی را آسیب بزند).
• انتقال شوک ارز به تورم: تضعیف ریال—اگر پایدار بماند—هزینه واردات و نااطمینانی قیمت‌گذاری را بالا می‌برد و تثبیت را بدون سخت‌گیری دردناک سیاستی یا سهمیه‌بندی دشوارتر می‌کند.
• اعتبار سیاستی در برابر رویکرد قهری: تغییر رئیس کل بانک مرکزی و پیام‌های مربوط به رژیم ارزی فقط زمانی می‌تواند بازار را آرام کند که اجرای آن باورپذیر باشد. در مقابل، تشدید رویکرد قهری می‌تواند فضای سیاست‌گذاری منعطف را محدود کند، اگر اولویت «کنترل» بر «تثبیت» غالب شود.

چه چیزهایی را در هفته دوم اعتراضات باید رصد کرد

• دوام اعتصاب‌ها: آیا تعطیلی بازارها در روزهای مشخص تکرار می‌شود و آیا بخش‌های دیگر نیز هماهنگ می‌شوند؟
• شتاب یا افت دانشگاه‌ها: تداوم یا کاهش اعتراضات دانشجویی—که معمولاً نقش تقویت‌کننده مهمی در بسیج سراسری دارد (رصد تعطیلی‌های تاییدشده، اقدامات انضباطی، یا بازداشت‌ها).
• کنترل اینترنت و اطلاعات: هرگونه کندسازی گسترده تاییدشده، قطع هدفمند، یا محدودیت پلتفرم‌ها.
• اجرای رژیم ارزی: گام‌های عملی درباره حذف ارز ترجیحی، نحوه اجرا و نظارت، و انضباط بانکی؛ همچنین رصد جهش‌های بازار ثانویه در صورت بازقیمت‌گذاری واردات.
• مسیر تلفات/بازداشت‌ها: آیا اعداد بازداشت‌ها و گزارش‌های تلفات شتاب می‌گیرد و روایت‌های رسمی با چه سرعتی سخت‌تر می‌شود؟

اسامی تأییدشده جان‌باختگان و جاویدنامان هفته اول اعتراضات در ایران

1. طاها صفری — دانش‌آموز ۱۵ ساله که در جریان اعتراضات ازنا جان باخت. اهل روستای پلنگری در شهرستان کامفیروزِ استان فارس بود و با مادرش در شهر ازنا زندگی می‌کرد.
2. امیرمحمد کوهکن — مربی و داور فوتسال از نی‌ریزِ استان فارس.
3. حسین ربیعی — در اثر انفجار نارنجک در قم کشته شد.
4. احمدرضا امانی — عضو کانون وکلای یزد؛ در جریان اعتراضات ازنا در ۱ ژانویه ۱۴۰۴ با شلیک مستقیم نیروهای امنیتی کشته شد.
5. فارس آقا‌محمدی — شهرستان ملکشاهی، استان ایلام.
6. محمد بزونه — شهرستان ملکشاهی، استان ایلام.
7. مهدی امام‌پور — شهرستان ملکشاهی، استان ایلام.
8. مهدی سماواتی — در فسا، استان فارس کشته شد.
9. داریوش انصاری بختیاروند — شهروند معترض ساکن فولادشهر.
10. امیرحسام خدایاری‌فرد — شهرستان کوهدشت، استان لرستان.
11. مصطفی فلاحی — نوجوان ۱۵ ساله که در ازنا، استان لرستان با شلیک نیروهای امنیتی کشته شد.
12. وهاب موسوی — در ازنا، استان لرستان کشته شد.
13. خداداد شیروانی — فرزند کاکاقلی، در مرودشتِ استان فارس کشته شد.
14. شایان اسداللهی — در ازنا، استان لرستان کشته شد.
15. ساغر اعتمادی — ۲۲ ساله، در فارسان کشته شد.