گزارش ۴۸ ساعته انقلاب شیر و خورشید ایران: اعتراضات، سرکوب و دیپلماسی

مرور کلی

در میانهٔ فوریهٔ ۲۰۲۶، ایرانیان در داخل و خارج از کشور یکی از پرتنش‌ترین دوره‌ها را از زمان موج اعتراضات ۲۰۲۵–۲۶ تجربه کردند. دیاسپورا تظاهرات گسترده‌ای را تحت عنوان «روز جهانی اقدام» سازمان‌دهی کرد تا پایان حکومت روحانیون را مطالبه کند و همبستگی خود را با معترضان داخل ایران نشان دهد. هم‌زمان، جمهوری اسلامی رزمایش‌های دریایی را در تنگهٔ هرمز آغاز کرد و وارد گفت‌وگوهای غیرمستقیم هسته‌ای با ایالات متحده شد. این گزارش تحولات بین ۱۵ فوریه تا ۱۷ فوریهٔ ۲۰۲۶ (به وقت اروپا) را جمع‌بندی می‌کند و آن‌ها را در چارچوب اظهارات اخیر خاندان سلطنتی در تبعید و واکنش‌های بین‌المللی قرار می‌دهد.

خط زمانی رویدادها

• ۱۴–۱۵ فوریه

روز جهانی اقدام – تجمع‌ها در مونیخ، لس‌آنجلس، تورنتو، لندن و شهرهای دیگر، صدها هزار نفر از ایرانیان دیاسپورا را گرد هم آورد. رضا پهلوی، ولیعهد در تبعید، به جمعیتی حدود ۲۵۰,۰۰۰ نفر در مونیخ گفت که آماده است رهبری «گذار به آینده‌ای دموکراتیک و سکولار» را بر عهده بگیرد و از حامیان در داخل ایران خواست هم‌زمان با تجمع‌ها، از خانه‌ها و پشت‌بام‌ها شعار دهند. معترضان تصاویر کشته‌شدگان اعتراضات اخیر را در دست داشتند و شعارهای ضدحکومتی سر دادند.

• ۱۵ فوریه

آمار کشته‌ها و بازداشت‌ها – خبرگزاریِ فعالان حقوق بشر (HRANA) مستقر در آمریکا برآورد کرد که دست‌کم ۷,۰۱۰ معترض در سرکوب اعتراضاتی که اوج آن در ژانویه بود کشته و ۵۳,۸۴۵ نفر بازداشت شده‌اند. این ارقام بر مقیاس بی‌سابقهٔ خشونت دولتی تأکید دارد.

• ۱۶ فوریه

افشای سرکوب پس از اعتراضات – گزارشی از «مرکز حقوق بشر در ایران» از «کارزار مستمرِ سرکوب خشونت‌آمیز پس از اعتراضات» سخن گفت. نیروهای امنیتی در حال اجرای یورش‌های گستردهٔ شبانه و ادارهٔ مراکز بازداشت مخفی خارج از سامانهٔ رسمی زندان‌ها بودند؛ کل جوامع در وضعیت رعب قرار گرفتند و بازداشت‌شدگان شامل نوجوانان، رهگذران، پزشکان و پرستاران بودند. بسیاری از بازداشت‌شدگان در مکان‌های موقت و بدون دسترسی به ارتباط، نگهداری می‌شدند که خطر شکنجه و مرگ را بالا می‌برد.

• ۱۶–۱۷ فوریه

رزمایش دریایی در تنگهٔ هرمز – سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) رزمایش‌های دریاییِ آتشِ زنده را در تنگهٔ هرمز آغاز کرد. خبرگزاری نیمه‌رسمی فارس گزارش داد ایران در جریان رزمایش‌ها بخش‌هایی از تنگه را به‌طور موقت بست. فرمانده نیروی دریایی سپاه، دریادار علیرضا تنگسیری گفت این نیرو «آماده است تنگهٔ هرمز را در صورت تصمیم رهبران عالی کشور ببندد» و به تهدید دیرینهٔ تهران برای مختل کردن مسیر حیاتی نفت اشاره کرد. تلویزیون دولتی این اقدامات را «اقدامات ایمنی» توصیف کرد و گفت ایران در حفاظت از امنیت تنگه «هیچ خط قرمزی ندارد». حدود یک‌چهارمِ نفتِ دریابُردِ جهان از این آبراه باریک عبور می‌کند.

• ۱۷ فوریه

پیشرفت گفت‌وگوهای هسته‌ای و تداوم تنش‌ها – عباس عراقچی، وزیر امور خارجهٔ ایران، گفت گفت‌وگوهای غیرمستقیم در ژنو با نمایندگان آمریکا به توافق بر سر «اصول راهنما» برای حل اختلاف هسته‌ای انجامیده، اما هشدار داد که رسیدن به توافق قریب‌الوقوع نیست. این گفت‌وگوها با میانجی‌گری عمان انجام شد و هم‌زمان رسانه‌های دولتی ایران از بسته شدن موقت بخش‌هایی از تنگهٔ هرمز برای رزمایش‌های سپاه خبر دادند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به خبرنگاران گفت «به‌طور غیرمستقیم» مشارکت خواهد داشت و هشدار داد ایران نمی‌خواهد با پیامدهای عدم توافق روبه‌رو شود. آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، پاسخ داد که حتی قوی‌ترین ارتش جهان هم ممکن است «چنان سیلی بخورد که نتواند بلند شود».

• ۱۷ فوریه

اهمیت منطقه‌ای رزمایش‌های هرمز و گفت‌وگوها – الاهرام آنلاین تأکید کرد این رزمایش‌ها در بستر افزایش تنش‌ها در خلیج فارس، هم‌زمان با استقرار دارایی‌های دریاییِ بیشترِ آمریکا برای فشار بر تهران دربارهٔ برنامهٔ هسته‌ای، انجام شده است. این گزارش گفت مانورها از ۱۶ فوریه برای آمادگی در برابر «تهدیدات بالقوهٔ امنیتی و نظامی» آغاز شد و با گفت‌وگوهای غیرمستقیم هسته‌ای هم‌زمان بود. ترامپ گفت به‌طور غیرمستقیم مشارکت می‌کند و تأکید کرد اگر توافقی حاصل نشود ایران با پیامدهایی روبه‌رو خواهد شد.

اظهارات خاندان سلطنتی در تبعید

شاهزاده رضا پهلوی

• درخواست برای تحریم‌ها و محکومیت خشونت – در یک نشست خبری در ۱۴ فوریه و در حاشیهٔ کنفرانس امنیتی مونیخ، رضا پهلوی استدلال کرد محدود کردن بیشتر دسترسی جمهوری اسلامی به درآمد، سقوط آن را تسریع می‌کند. او گفت قطع منابع درآمدی، توان حکومت برای نگه‌داشتن نیروهای امنیتی را تضعیف می‌کند و به سقوط سریع‌تر می‌انجامد. او حکومت راتوصیف کرد و مدعی شد فشار مالی می‌تواند پیامدهای منفیِ منطقه‌ای را محدود کند.
• تداوم اعتراضات با وجود سرکوب – شاهزاده رضا پهلوی به ایران اینترنشنال گفت با وجود «کشتار در سطح صنعتی»، بسیاری از ایرانیان همچنان هر شب شعار می‌دهند. او گفت ده‌ها هزار نفر زندانی شده‌اند و خواستار اعتصاب‌ها برای خنثی‌سازی نیروهای امنیتی شد. او مذاکرات با تهران را رد کرد و هشدار داد هر تأخیر، جان‌های بیشتری را خواهد گرفت.
• طرح گذار و شمول‌گرایی – او در مونیخ وعده داد رهبر گذار باشد و گفت می‌تواند گذار ایران به آینده‌ای دموکراتیک و سکولار را تضمین کند، اما نظام سیاسی نهایی باید از طریق انتخاباتی آزاد تعیین شود. او گفت دموکراسی یعنی شمول‌گرایی و ادعا نکرد که حمایت همگانی دارد.
• بیانیه‌های رسمی – پهلوی در روزهای پیرامون روز جهانی اقدام، چند بیانیه در وب‌سایت رسمی خود منتشر کرد:
• قدردانی از روز جهانی اقدام (۱۶ فوریهٔ ۲۰۲۶): او از کسانی که به فراخوانش پاسخ دادند تشکر کرد، گفت اعتماد آنان بزرگ‌ترین سرمایهٔ اوست و تعهد داد زندگی‌اش را وقف آزادی ایران کند.
• پیام به ایرانیان خارج از کشور (۱۱ فوریهٔ ۲۰۲۶): او از جوامع دیاسپورا خواست نمایندگان شایستهٔ ملت ایران باشند و با رفتار خود شأن ایران را پاس بدارند.
• تنها توافق قابل قبول (۵ فوریهٔ ۲۰۲۶): او گفت تنها توافق قابل قبول آن است که جمهوری اسلامی در برابر مردم ایران تسلیم شود و افزود چنین توافقی صلح را برای منطقه و جهان به ارمغان می‌آورد.

ملکه فرح پهلوی

• خطاب به نیروهای امنیتی – ملکهٔ پیشینِ در تبعید همچنان از جنبش اعتراضی حمایت کرد. او در اوایل ژانویه از اعضای نیروهای امنیتی ایران خواست «پیش از آن‌که دیر شود، به برادران و خواهرانتان بپیوندید» و یادآور شد که هیچ منفعتی ریختن خون هم‌میهنان را توجیه نمی‌کند. او به معترضان گفت باور دارد که به‌زودی آزادی را جشن خواهند گرفت و «نور بر تاریکی پیروز خواهد شد».
• دلگرمی و دعوت به اتحاد – پستی که در ۳ ژانویه منتشر شد، به نقل از فرح می‌گفت ایران تاریخ پرافتخاری از فرهنگ و نوآوری دارد و آینده متعلق به کسانی است که برای فردایی بهتر جسارت مبارزه دارند. او از مردم خواست «با عشق در دل‌ها» کنار هم بایستند و از نیروهای امنیتی خواست به جنبش مردم بپیوندند. هرچند این اظهارات پیش از بازهٔ ۴۸ ساعته بیان شده بود، در جریان روز جهانی اقدام همچنان به‌طور گسترده بازنشر می‌شد و توسط معترضان دیاسپورا مورد اشاره قرار گرفت.

وضعیت میدانی داخل ایران

سرکوب و نقض حقوق بشر

دولت ایران به موج اعتراضات ژانویه با خشونتی شدید پاسخ داد. گروه‌های حقوق بشری برآورد می‌کنند هزاران نفر کشته و ده‌ها هزار نفر زندانی شده‌اند. معترضان با یورش‌های شبانه، ناپدیدسازی اجباری و بازداشت‌های گسترده روبه‌رو هستند؛ CHRI گزارش می‌دهد کل جوامع با اقدام نیروهای امنیتیِ خارج از چارچوب قانونی، در وضعیت ارعاب قرار گرفته‌اند. بازداشت‌شدگان شامل نوجوانان، رهگذران، کارکنان پزشکی و وکلا هستند. بسیاری در مراکز مخفی نگهداری می‌شوند که خطر شکنجه یا مرگ در آن‌ها بالاست. بیمارستان‌ها به مراکز کنترل تبدیل شده‌اند و همین باعث شده مجروحان از مراجعه برای درمان پرهیز کنند.

فعالیت‌های نظامی

تصمیم ایران برای برگزاری رزمایش‌های آتش زنده در تنگهٔ هرمز در زمان گفت‌وگوهای هسته‌ای، نشان‌دهندهٔ آمادگی برای افزایش سطح تنش است. بسته شدن موقت بخش‌هایی از تنگه و اظهارات دریادار تنگسیری مبنی بر آمادگی سپاه برای بستن آبراه نگرانی بین‌المللی ایجاد کرد، زیرا حدود یک‌چهارمِ نفتِ دریابُردِ جهان از این تنگه عبور می‌کند. این رزمایش‌ها پس از چند هفته افزایش حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس انجام شد؛ واشنگتن یک گروه ناو هواپیمابر دوم را نیز اعزام کرده و تهدید کرده در صورت عدم توافق، اقدامات بیشتری انجام خواهد داد. رهبران ایران با لحن چالشی پاسخ دادند: خامنه‌ای هشدار داد حتی قوی‌ترین ارتش جهان می‌تواند «چنان سیلی بخورد که نتواند بلند شود» و تلویزیون دولتی تأکید کرد ایران بدون «خط قرمز» از تنگه دفاع خواهد کرد.

مذاکرات هسته‌ای

گفت‌وگوهای غیرمستقیم در ژنو پیشرفتی محدود داشت: عراقچی گفت طرفین بر سر اصول راهنما توافق کرده‌اند اما تأکید کرد توافق جامع همچنان دور است. میانجی‌گری عمان ادامه دارد و دو طرف گفتند گام‌های بعدی مشخص شده است. آمریکا خواهان محدودیت‌هایی بر برنامهٔ موشکی ایران و فعالیت‌های منطقه‌ای است، در حالی که تهران می‌گوید گفت‌وگوها فقط دربارهٔ برنامهٔ هسته‌ای خواهد بود. ترامپ نیز از مشارکت و هشدار دربارهٔ پیامدهای شکست گفت‌وگوها سخن گفت.

واکنش‌های ژئوپلیتیکی

• ایالات متحده – آمریکا دارایی‌های دریایی بیشتری را به خلیج فارس اعزام کرد و یک ناو هواپیمابر دوم فرستاد؛ ترامپ «تغییر رژیم» در تهران را «بهترین اتفاق ممکن» توصیف کرد و تهدید به استفاده از بمب‌افکن‌های B-2 کرد. با این حال، آمریکا وارد گفت‌وگوهای غیرمستقیم نیز شد و راهبردی دوگانه از فشار و مذاکره را نشان داد. ترامپ مدعی شد ایران و آمریکا «به‌طور جدی در حال گفت‌وگو» هستند.
• اتحادیهٔ اروپا – در اواخر ژانویه، اتحادیهٔ اروپا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را یک سازمان تروریستی اعلام کرد و کشتار هزاران معترض را علت این اقدام دانست. کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه، گفت سرکوب نمی‌تواند بی‌پاسخ بماند. ایران در پاسخ، ارتش‌های اروپایی را «گروه‌های تروریستی» نامید.
• همسایگان منطقه‌ای – کشورهایی مانند عمان و قطر میانجی‌گری گفت‌وگوهای هسته‌ای را بر عهده داشتند و بر ثبات منطقه تأکید کردند. رئیس‌جمهور ایران، مسعود پزشکیان، از رهبران منطقه‌ای بابت جلوگیری از حملهٔ آمریکا تشکر کرد و گفت ایران می‌تواند مسائل خود را به‌صورت مسالمت‌آمیز حل کند. الاهرام اشاره کرد کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس نگران‌اند تنش‌های آمریکا و ایران بازارهای انرژی را مختل کند.

کنشگری دیاسپورا و احساسات عمومی

تجمع‌های دیاسپورا نشان داد این جنبش ابعاد جهانی دارد. تظاهرات دست‌کم در ۲۰ شهر برگزار شد و مونیخ (حدود ۲۵۰,۰۰۰ نفر) و نیز لس‌آنجلس، تورنتو (هرکدام بیش از 350 هزار نفر) و واشنگتن را جذب کردند. معترضان یاد کشته‌شدگان را گرامی داشتند و تغییر رژیم را مطالبه کردند. سخنرانی شاهزاده رضا پهلوی چشم‌اندازی از ایرانِ سکولار و دموکراتیک ارائه داد و وعدهٔ رهبریِ گذار را مطرح کرد. مردم داخل ایران نیز با وجود قطع اینترنت، با شعار دادن از پشت‌بام‌ها پاسخ دادند و نشان دادند ارتباط میان دیاسپورا و معترضان داخلی همچنان مقاوم است.

تحلیل و پیامدها

شتاب و روحیه

روز جهانی اقدام و تجمع‌های بعدی نشان داد جنبش اعتراضی با وجود سرکوب شدید فروکش نکرده است. با فراخوان برای شعارهای شبانه و اعتصاب‌ها، پهلوی و دیگر چهره‌ها تلاش می‌کنند شتاب را حفظ کنند و هم‌زمان تلفات را کاهش دهند. ابعاد بزرگ تجمع‌های دیاسپورا نشان‌دهندهٔ تداوم حمایت ایرانیان خارج از کشور است و می‌تواند به معترضان داخل ایران اطمینان دهد که پشتوانهٔ بین‌المللی دارند.

تاب‌آوری حکومت و ریسک‌ها

جمهوری اسلامی نشان داده برای بقا حاضر است از خشونت افراطی استفاده کند و خطر تشدید تنش بین‌المللی را بپذیرد. رزمایش‌های سپاه در تنگهٔ هرمز یادآور این نکته بود که ایران می‌تواند مسیر عرضهٔ انرژی جهان را تهدید کند. لحن چالشی خامنه‌ای و امتناع حکومت از گسترش مذاکرات فراتر از پروندهٔ هسته‌ای نشان می‌دهد تهران آمادهٔ عقب‌نشینی نیست. با این حال، تلفات سنگین و بازداشت‌های گسترده مشروعیت حکومت را تضعیف کرده و اعلام سپاه به‌عنوان سازمان تروریستی از سوی اتحادیهٔ اروپا نشان‌دهندهٔ افزایش انزوای بین‌المللی است.

چشم‌انداز تغییر

در حالی که گفت‌وگوهای ژنو بر سر اصول راهنما به توافق رسید، شکاف میان مواضع آمریکا و ایران همچنان عمیق است. اصرار ایران بر حفظ برنامهٔ موشکی و کنترل شبکهٔ نفوذ منطقه‌ای ممکن است برای واشنگتن غیرقابل قبول باشد. در عین حال، ابعاد ناآرامی داخلی و اثر اقتصادیِ تداوم تحریم‌ها می‌تواند تهران را برای مصالحه تحت فشار بگذارد. اگر حکومت به سرکوب خونین ادامه دهد، تحریم‌های بیشتر بین‌المللی یا حتی حملات محدود نظامی منتفی نیست.

نقش رهبران در تبعید

شاهزاده رضا پهلوی به برجسته‌ترین چهرهٔ اپوزیسیون تبدیل شده است. وعدهٔ او برای رهبری گذار و واگذاری تعیین نظام نهایی به رفراندوم، می‌تواند هم برای جمهوری‌خواهان و هم برای سلطنت‌طلبان جذاب باشد. اظهارات ملکه فرح، هرچند عمدتاً نمادین، برای بسیاری از ایرانیانی که ایران پیش از انقلاب را به یاد دارند طنین‌انداز است. ورود خاندان سلطنتی در تبعید احتمال طرحِ پادشاهی مشروطه را مطرح می‌کند، اما منتقدان پهلوی بر میراث اقتدارگرایانهٔ پدر او و حمایت او از اسرائیل تأکید می‌کنند. این‌که او بتواند گروه‌های متنوع اپوزیسیون را متحد کند یا نه، همچنان نامشخص است.