مروری بر روز سیزدهم انقلاب ملی ایران: قطعی سراسری اینترنت و تلفن ها، گسترش تظاهرات، واکنش های بین المللی

۱) دینامیک خیابان: کانون‌های جمعه، سپس اعتراضات شبانه

سیستان و بلوچستان همچنان یکی از کانون‌های فشار اصلی بود. گزارش‌های محلی از تجمعات پس از نماز جمعه در زاهدان خبر دادند و ادعا شد نیروهای امنیتی اطراف مسجد مکی به سمت معترضان شلیک مستقیم کرده‌اند و تعدادی زخمی شده‌اند. همچنین گزارش‌هایی درباره کنارک و چابهار منتشر شد، اما به دلیل اختلال اینترنت، دریافت و راستی‌آزمایی خبرها با تاخیر همراه بود.

اعتراضات شبانه دامنهٔ ملی را گسترده‌تر کرد. ویدیوها و روایت‌های شاهدان—اغلب از مسیر دسترسی‌های محدود ماهواره‌ای—از تجمع و شعارها در تهران (در چندین محله)، و همچنین قم، گرگان، یزد، شیراز، مشهد و شهرهای دیگر حکایت داشت. هرچند قطع ارتباطات امکان راستی‌آزمایی فوری را محدود می‌کند، الگو نشان می‌دهد تداوم حضور خیابانی از یک «اوج شبانه» عبور کرده و به یک چرخهٔ چندروزه تبدیل شده است.

۲) اهداف و تشدید: تقابل با نمادهای حکومتی و تخریب اموال

در روز سیزدهم، ادعاهای متعددی درباره آتش‌سوزی و حمله به اماکن نمادین و نهادهای وابسته/مرتبط با حکومت مطرح شد. از جمله:

• کرج (گلشهر): فکت‌چکرها اعلام کردند ویدیوی آتش‌سوزیِ پربازدید با شهرداری منطقه ۵ تطابق دارد (با اتکا به نشانه‌های محیطی)، و این مورد را به‌طور قابل‌اتکاتری تایید کردند.
• شیراز: گزارش‌هایی از آتش‌سوزی ساختمان کمیته امداد منتشر شد و در روایت‌ها به‌عنوان نمادی از ساختارهای رژیم معرفی شد. (با وجود انتشار گسترده، همه نسخه‌های منتشرشده مستقلانه تایید نشده‌اند.)
• تهران: در شبکه‌های اجتماعی ادعاهایی درباره آتش‌سوزی در سعادت‌آباد/میدان کاج و رخدادهای مشابه در محله‌های دیگر مطرح شد؛ منابع معتبرتر نیز به وقوع آتش‌سوزی ساختمان‌ها در تهران در متن بحران اشاره کردند، هرچند جزئیات دقیق در منابع مختلف متفاوت است.

جمع‌بندی عملیاتی این بخش روشن است: قطع ارتباطات، عدم‌قطعیت را افزایش داد اما مستندسازی را متوقف نکرد؛ بلکه جنگ روایت‌ها را به سمت کلیپ‌های پراکنده و سخت‌راستی‌آزمایی و اختلاف شدید بر سر آمار تلفات سوق داد.

۳) معماری سرکوب: گلوله، قطع ارتباط، و تهدید

قطع اینترنت و تلفن به ستون اصلی کنترل تبدیل شد. چندین رسانه و گزارش‌های مربوط به پایش اینترنت از یک اختلال گسترده خبر دادند که از اینترنت فراتر رفت و به اختلال/قطع تلفن نیز کشیده شد؛ وضعیتی که عملاً گزارشگری لحظه‌ای و راستی‌آزمایی بیرونی را دشوار می‌کند.

روزنامه‌نگاران عملاً منزوی شدند. سازمان گزارشگران بدون مرز هشدار داد قطع ارتباطات، خبرنگاران داخل ایران را از ارتباط با جهان خارج محروم کرده و نسبت به وضعیت برخی روزنامه‌نگاران بازداشت‌شده ابراز نگرانی کرد.

پیام‌های ارعاب‌آمیز تشدید شد. گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه نهادهای امنیتی با تماس و پیامک، فعالان و کسب‌وکارهای آنلاین را از انتشار یا بازنشر محتوای مرتبط با اعتراضات برحذر داشته‌اند—الگویی که بر «هزینه‌دار کردن فردیِ اطلاع‌رسانی» تکیه دارد.

آمار تلفات محل مناقشه شدید شد. منابع حقوق بشری و رسانه‌های بزرگ تا پایان روز سیزدهم از اعدادی در حد ده‌ها کشته سخن گفتند، در حالی که گزارش TIME ادعای یک پزشک درباره تلفات بسیار بالاتر در بیمارستان‌های تهران را نقل کرد که مستقلانه تایید نشده و با دیگر برآوردهای عمومی هم‌خوان نیست—نمونه‌ای از مهِ اطلاعاتی در فضای قطع اینترنت و فشار بر مراکز درمانی.

۴) سیگنال‌های برون‌مرزی: لغو پروازها

در روز سیزدهم یک نشانه قابل لمس از «اثر بحران بر ارتباط با بیرون» دیده شد: لغو پروازها. رویترز گزارش داد ترکیش ایرلاینز شماری از پروازهای برنامه‌ریزی‌شده به تهران، مشهد و تبریز را در بازه جمعه–شنبه لغو کرده و فلای‌دبی نیز پروازهای روز جمعه به ایران را لغو کرده است.

این لغوها—حتی اگر صرفاً عملیاتی و ایمنی باشد—در عمل پیام ریسک بالاتر برای جابه‌جایی، بیمه و تداوم ارتباط را منتقل می‌کند.

۵) پیام سیاسی: شاهزاده رضا پهلوی در برابر روایت حکومتی

شاهزاده رضا پهلوی در روز سیزدهم بر حفظ شتاب و حرکت به سمت مرحله «سازماندهی» تاکید داشت—به‌ویژه با محوریت اعتصاب و افزایش کنترل معترضان بر فضاهای شهری. رویترز همچنین به دعوت‌هایی در راستای تصرف مراکز شهری و گسترش اعتصاب در بخش‌های کلیدی اشاره کرد.

هم‌زمان، او به‌صورت علنی از دونالد ترامپ خواست آماده باشد تا در حمایت از مردم ایران وارد عمل شود؛ موضوعی که مستقیماً با رویکرد محتاطانه واشنگتن گره خورد.

پاسخ حکومت صریح بود. علی خامنه‌ای معترضان را «تخریب‌گر/خرابکار» خواند و عقب‌نشینی را رد کرد؛ در کنار آن، نهادهای امنیتی و نظامی «خط قرمز» بودن امنیت داخلی و حفاظت از زیرساخت‌ها را برجسته کردند—زبانی که زمینه‌ساز تشدید سرکوب و احکام سنگین‌تر است.

۶) واکنش جهانی: ادبیات تندتر، تعهدات محدودتر

روز سیزدهم شاهد افزایش حمایت لفظی و سیاسی از معترضان بود، اما اکثر دولت‌ها از تعهدات عملیِ پرهزینه فاصله گرفتند.

ایالات متحده

• ترامپ به‌طور علنی به حکومت ایران درباره شلیک به معترضان هشدار داد؛ در عین حال، گزارش‌های تحلیلی نشان می‌دهد او رویکردی محتاطانه و «تماشا و ارزیابی» را حفظ کرده است.
• جی.دی. ونس گفت آمریکا از اعتراضات مسالمت‌آمیز و حقوق تجمع و انجمن حمایت می‌کند—حمایتی سیاسی بدون وعده عملی مشخص.
• اکسیوس نوشت ارزیابی اطلاعاتی آمریکا با تغییر مقیاس و جغرافیای اعتراضات در حال بازنگری است.

اروپا و دولت‌های همسو

• رهبران و نهادهای اروپایی خشونت را محکوم کردند و بر حق تجمع مسالمت‌آمیز و آزادی بیان تاکید گذاشتند.
• استرالیا، کانادا و اتحادیه اروپا در بیانیه مشترک وزرای خارجه، کشتار و ارعاب و بازداشت‌های خودسرانه را محکوم کردند و خواستار توقف استفاده از زور مرگبار شدند.

جامعه مدنی و آزادی رسانه

• دیده‌بان حقوق بشر از چرخه تازه خون‌ریزی و بازداشت‌های گسترده و استفاده غیرقانونی از زور سخن گفت.
• RSF و همچنین نهادهای صنفی خبرنگاران بر اثرات قطع اینترنت بر سرکوب اطلاعات تاکید کردند.

چهره‌ها و فشار دیاسپورا

چهره‌های شناخته‌شده با پیام‌های حمایتی به افزایش دیده‌شدن اعتراضات کمک کردند و کاربران خارج از کشور نیز کمپین‌های چندزبانه برای جلب توجه رهبران و تامین اینترنت به راه انداختند. در کنار آن، برخی تحولات نمادین در فضای پلتفرمی (از جمله بحث درباره نماد پرچم ایران در X) نشان داد نبرد روایت‌ها به بیرون از مرزها گسترش یافته است.

۷) روز چهاردهم (شنبه ۲۰ دی ۱۴۰۴ | ۱۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶) را با چه شاخص‌هایی باید رصد کرد؟

چهار متغیر تعیین‌کننده برای ۲۴ تا ۴۸ ساعت بعد از روز سیزدهم:

1. تداوم یا تشدید قطع ارتباطات (اینترنت/تلفن): استمرار خاموشی، هم سازماندهی را دشوارتر می‌کند و هم ریسک خشونت دور از چشم را بالا می‌برد.
2. بزرگ‌شدن اعتصابات: پیام‌های مرتبط با اعتصاب و تصرف فضاهای شهری پررنگ‌تر شده، و در مقابل حکومت از «خط قرمز زیرساخت‌ها» سخن می‌گوید.
3. تغییر الگوی استفاده از زور مرگبار: اختلاف شدید بر سر آمار و فشار بر بیمارستان‌ها، این محور را به پرریسک‌ترین متغیر تبدیل کرده است.
4. ترجمه واکنش‌های بین‌المللی به اقدام عملی: محتمل‌ترین میدان اقدامات فوری، «اتصال و ارتباطات، مستندسازی، و فشار هدفمند» است نه مداخله مستقیم.