به‌روزترین وضعیت انقلاب شیر و خورشید ایران ۱۹ فوریه | اعتراضات، ژئوپلیتیک و تحولات نظامی

پیش‌زمینه – انقلاب ۱۹۷۹

در سال‌های ۱۹۷۸–۷۹، یک قیام مردمی در ایران سلطنت محمدرضا پهلوی را سرنگون کرد. ائتلافی که شاه را کنار زد گسترده بود—از ملی‌گرایان سکولار و گروه‌های چپ تا روحانیون محافظه‌کار. این جنبش خود را در قالب اسلام شیعی بیان می‌کرد و توسط روحانی روح‌الله خمینی هدایت می‌شد؛ او شکلِی از حکومت پوپولیستی را پیشنهاد می‌کرد که تحت نظارت یک مرجع معنوی اداره شود. در ۱۱ فوریه ۱۹۷۹ نیروهای مسلح بی‌طرفی اعلام کردند و جنبش انقلابی قدرت را در دست گرفت و جمهوری اسلامی را بنا نهاد. پس از آن، نیروهای اسلام‌گرای محافظه‌کار متحدان چپ‌گرا و ملی‌گرای خود را به حاشیه راندند و ارزش‌های اجتماعی سخت‌گیرانه را اعمال کردند. رژیم جدید مخالفان را سرکوب کرد و در طول تاریخ جمهوری اسلامی، اعتراضات ضدحکومتی بارها تکرار شده است.

ریشه‌های خیزش ۲۰۲۵–۲۶

نارضایتی‌های اقتصادی و سیاسی

آخرین موج ناآرامی‌ها در ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ آغاز شد؛ زمانی که کسبه در بازار بزرگ تهران در اعتراض به سقوط ریال (۱.۴ میلیون ریال به ازای هر ۱ دلار آمریکا) و تورم بالای ۴۰٪ در کالاهای ضروری، مغازه‌ها را بستند. طی چند روز، تظاهرات به بیش از ۱۷۰ نقطه در ۲۵ استان گسترش یافت. معترضان ابتدا خواستار تخفیف فشارهای اقتصادی بودند، اما خیلی زود شعارها به سمت پایان دادن به جمهوری اسلامی تغییر کرد. این بزرگ‌ترین خیزش از ۱۹۷۹ تاکنون بود و بازتابِ نارضایتی عمیق از دهه‌ها فساد، سرکوب سیاسی و فقدان آزادی‌های مدنی است.

واکنش حکومت

سرکوب خونین و هزینه انسانی

مقامات با نیرویی بی‌سابقه پاسخ دادند. گروه‌های حقوق بشری برآورد می‌کنند که در سرکوب ژانویه ۲۰۲۶ ۷۰۰۰ تا ۷۰۰۵ نفر کشته شدند، هرچند فعالان مخالف مدعی‌اند ده‌ها هزار نفر جان باخته‌اند. بسیاری دیگر زخمی یا ناپدید شدند. خبرگزاری فعالان حقوق بشر گزارش داده بیش از ۱۱ هزار نفر زخمی و بیش از ۷ هزار نفر بازداشت شده‌اند و بازماندگان از شکنجه و خشونت جنسی در بازداشت روایت کرده‌اند. دولت ایران تنها ۳۱۱۷ مرگ را پذیرفته است. دست‌کم ۲۶ معترض به اعدام محکوم شده‌اند و دادگاه‌ها همچنان حکم اعدام صادر می‌کنند؛ یک گزارش اشاره کرد ۱۴ معترض در یک جلسه آنلاین به اعدام محکوم شدند.

ادامه اعتراضات و سنت «چهلم»

در ایران، معمولاً چهلمِ درگذشت با مراسمی برگزار می‌شود. در فوریه ۲۰۲۶، خانواده‌ها برای جان‌باختگان ژانویه مراسم یادبود برگزار کردند. رویترز گزارش داد که بسیاری از مراسم در آبدانان، مشهد و همدان به اعتراضات ضدحکومتی تبدیل شد. نیروهای امنیتی به سوی سوگواران تیراندازی کردند، افرادی را زخمی و عده‌ای را بازداشت کردند. دسترسی اینترنت به‌شدت محدود شد. رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی ویدیوهایی را راستی‌آزمایی کرد که نشان می‌داد جمعیتی در بهشت زهرا تهران شعار می‌دادند: «پشت هر کشته، هزار نفر ایستاده‌اند» و در آبدانان شعار «مرگ بر خامنه‌ای» سر می‌دادند. سرکوب این آیین‌های سوگواری یادآور ۱۹۷۹ است؛ زمانی که چهلم‌ها به کاتالیزور انقلاب تبدیل شدند.

رهبری و تنش‌های درونی

رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان تلاش کرده خشم عمومی را کاهش دهد. او در سالگرد انقلاب ۱۹۷۹ مدعی شد ایران آماده مذاکره درباره برنامه هسته‌ای است و گفت ایران به دنبال سلاح هسته‌ای نیست. او بابت «کاستی‌های» دولت عذرخواهی کرد و برای رفع نارضایتی‌ها خواستار همکاری شد. با این حال، اختیار او محدود است؛ رسانه‌های حکومتی بخشی از انتقاد او از صداوسیما را در جلسه هیأت دولت قطع کردند و یک فرمانده سپاه به‌صورت علنی در تلویزیون او را به چالش کشید—نشانه‌ای از نبود کنترل دولت منتخب بر نهادهای قدرتمند. مجلس همچنان در سیطره جناح‌های تندروست و رهبر جمهوری اسلامی اختیار نهایی را در دست دارد.

اقدامات بین‌المللی حقوق بشری

اتحادیه اروپا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) را به‌عنوان سازمان تروریستی معرفی کرد و دستور به مسدودسازی دارایی‌ها و ممنوعیت تامین مالی داد. ایالات متحده نیز علیه ۱۸ مقام ارشد ایرانی و مدیران حوزه مخابرات بابت نقششان در سرکوب اعتراضات، محدودیت‌های ویزایی اعمال کرد. این اقدامات بازتاب محکومیت بین‌المللی نقض حقوق بشر در ایران است، اما سرکوب را متوقف نکرده است.

برنامه هسته‌ای و دیپلماسی

موضع ایران

رهبر جمهوری اسلامی علی خامنه‌ای تأکید دارد ایران «حق» دنبال کردن صنعت هسته‌ای و سلاح‌های بازدارنده را دارد. او در سخنرانی ۱۷ فوریه، خواسته‌های آمریکا برای توقف غنی‌سازی و محدودسازی موشک‌های بالستیک را رد کرد. تیم مذاکره‌کننده ایران فقط توقف‌های موقت غنی‌سازی یا ایجاد یک مرکز غنی‌سازی منطقه‌ای در خاک ایران را پیشنهاد داده است—پیشنهادهایی که واشنگتن رد کرده، چون امکان ازسرگیری غنی‌سازی را باقی می‌گذارد. ایران همچنین حاضر نیست درباره زرادخانه موشکی یا حمایت از نیروهای نیابتی گفت‌وگو کند و این موارد را خطوط قرمز می‌خواند. رئیس سازمان انرژی اتمی محمد اسلامی اصرار دارد برنامه ایران مطابق قواعد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است و هیچ کشوری نمی‌تواند ایران را از «حقوق غنی‌سازی» محروم کند.

مطالبات آمریکا و مذاکرات

آمریکا خواهان آن است که ایران غنی‌سازی را کنار بگذارد، برنامه موشکی بالستیک را محدود کند و حمایت از نیروهای نیابتی و سرکوب داخلی را متوقف سازد. مذاکرات در ژنو و عمان از میانه فوریه از سر گرفته شد. دو طرف بر «اصول راهنما» توافق کردند اما همچنان فاصله زیادی دارند. انتظار می‌رود ایران پیشنهاد مکتوبی برای رفع نگرانی‌های آمریکا ارائه کند. معاون رئیس‌جمهور آمریکا جی‌دی ونس (JD Vance) گفت گفت‌وگوها در برخی حوزه‌ها پیشرفت داشته، اما شکاف‌های بزرگ باقی است. واشنگتن می‌گوید دیپلماسی گزینه اول است؛ با این حال سخنگوی کاخ سفید کارولین لویت (Karoline Leavitt) هشدار داد «دلایل زیادی» برای حمله وجود دارد و رئیس‌جمهور همه گزینه‌ها را باز نگه داشته است.

استحکامات در سایت‌های هسته‌ای

تصاویر ماهواره‌ای تحلیل‌شده توسط مؤسسه علم و امنیت بین‌المللی (ISIS) نشان می‌دهد ایران در حال تقویت/استحکام‌بخشی تأسیسات هسته‌ای است. در مجتمع نظامی پارچین، یک «سارکوفاگ» بتنی روی ساختمان طالقان 2 ساخته شده تا تجهیزات را از حمله هوایی محافظت کند. ایران همچنین ورودی تونل‌ها را در یک مجتمع زیرزمینی نزدیک اصفهان دفن می‌کند و سایت نطنز را تقویت می‌کند. بنیان‌گذار ISIS دیوید آلبرایت (David Albright) گفت ساختار جدید در پارچین یک محفظه مهار انفجارهای پرقدرت است که زیر خاک دفن شده تا محافظت شود. این اقدامات نشان می‌دهد تهران انتظار حملات احتمالی را دارد و برنامه‌اش را مقاوم‌سازی می‌کند.

آرایش نظامی و ژئوپلیتیک

استقرارهای آمریکا و متحدان

با بن‌بست مذاکرات، آمریکا بزرگ‌ترین آرایش نظامی خود در خاورمیانه از زمان حمله ۲۰۰۳ به عراق را شکل داده است. دو ناو هواپیمابر—USS Abraham Lincoln و USS Gerald R. Ford—نزدیک ایران فعال‌اند. گروه رزمی لینکلن (شامل ناوشکن‌های USS Frank E. Petersen Jr., USS Spruance و USS Michael Murphy) در دریای عرب عملیات پروازی انجام داده؛ در ۵ فوریه یک جنگنده F-35C مستقر روی ناو، یک پهپاد ایرانی Shahed-139 را سرنگون کرد. ناو فورد از مدیترانه عبور می‌کند و می‌تواند نزدیک اسرائیل و اردن مستقر شود و ظرفیت اضافی هواگرد و ضد موشکی بیاورد. آمریکا همچنین ده‌ها هواگرد را جابه‌جا کرده است: F-16 از پایگاه‌های Spangdahlem و Aviano، F-16 از McEntire Joint National Guard Base، جنگنده‌های F-22 Raptor از Langley-Eustis به RAF Lakenheath، جنگنده‌های F-15E Strike Eagle، هواگردهای تهاجمی A-10 Thunderbolt II و چند اسکادران F-35A که از قبل در منطقه بودند. دارایی‌های پشتیبانی مانند E-3 Sentry AWACS، E-11 BACN، هواپیماهای SIGINT مدل RC-135 Rivet Joint، P-8 Poseidon و تانکرهای سوخت‌رسان نیز به پایگاه‌هایی در اردن، امارات متحده عربی و کرت منتقل شده‌اند. ناوشکن USS Pinckney (کلاس Arleigh Burke) هم به این آرایش افزوده شده است.

این هفته دستور انتقال دست‌کم ۵۰ جنگنده رزمی دیگر—F-35، F-22 و F-16—به منطقه صادر شد. یک مقام به رویترز گفت کل نیروها باید تا اواسط مارس در جایگاه عملیاتی مستقر شوند. این موج استقرار، آمریکا را برای اجرای کمپین‌های پایدار هوایی و موشکی در صورت صدور دستور آماده می‌کند. این اقدام پس از تهدیدهای رئیس‌جمهور دونالد ترامپ صورت گرفته که اگر مذاکرات شکست بخورد ممکن است از زور استفاده کند. گزارش‌ها حاکی است ارتش می‌تواند حتی از آخرهفته پس از ۱۹ فوریه آماده اقدام باشد. ترامپ همچنین تهدید کرده در صورت نیاز از پایگاه Diego Garcia و فرودگاه RAF Fairford استفاده خواهد کرد.

آمادگی‌های اسرائیل

اسرائیل که در جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ تأسیسات هسته‌ای ایران را هدف قرار داد، برای احتمال واکنش موشکی ایران آماده می‌شود. نخست‌وزیر بنیامین نتانیاهو می‌گوید هر توافقی باید به برنامه هسته‌ای ایران پایان دهد، موشک‌ها را مهار کند و ارتباط با گروه‌های شبه‌نظامی را قطع کند. اسرائیل صدها جنگنده دارد و در عملیات‌های احتمالی با آمریکا هماهنگ بوده است.

رزمایش ایران و روسیه، هشدارهای روسیه

ایران رزمایش دریایی مشترک با روسیه را در خلیج عمان اجرا کرد که شامل شلیک واقعی و عملیات‌های بازرسی/تصرف توسط نیروی ویژه دریایی سپاه بود. یک ناوچه روسی کلاس Steregushchiy نیز به این رزمایش پیوست. وزیر خارجه روسیه سرگئی لاوروف هشدار داد هر حمله تازه آمریکا به ایران پیامدهای جدی خواهد داشت و می‌تواند خطر یک حادثه هسته‌ای را بالا ببرد. او از واشنگتن خواست به راه‌حلی برسد که حق ایران برای برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز را محترم بشمارد. روسیه همچنین نسبت به «تشدید بی‌سابقه» تنش هشدار داد و اشاره کرد که نیروهای آمریکا قصد دارند آرایش خود را تا اواسط مارس کامل کنند.

واکنش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی

هراس از جنگ دولت‌ها را به اقدامات احتیاطی واداشته است. نخست‌وزیر لهستان دونالد توسک از شهروندان لهستانی خواست فوراً ایران را ترک کنند و هشدار داد «در چند ساعت، چند ده ساعت یا چند روز» ممکن است خروج دیگر ممکن نباشد. قیمت نفت با نگرانی از درگیری افزایش یافته است. وزیر خارجه آمریکا مارکو روبیو قرار است در ۲۸ فوریه برای گفت‌وگو درباره ایران با نتانیاهو دیدار کند. Times of India نیز جمع‌بندی کرد که دست‌کم ۱۵۰ پرواز باری، سلاح و مهمات را به منطقه منتقل کرده‌اند و وضعیت فعلی، بزرگ‌ترین حضور آمریکا در خاورمیانه از ۲۰۰۳ است.

تغییرات سیاسی و اجتماعی در داخل ایران

فرسایش مشروعیت

مشروعیت حکومت در حال فرسایش است؛ هم به‌خاطر تداوم فشار اقتصادی و هم به‌خاطر ادامه اعتراضات. سقوط ریال و تورم بالا مردم عادی را فقیرتر کرده و تحریم‌های غرب تجارت را محدود ساخته است. بیکاری جوانان بالاست و قطع اینترنت در زمان اعتراضات، خشم عمومی را تشدید کرده است. سوگواران اکنون گل، شمع و یادگاری را نه فقط بر مزارها، بلکه بر خیابان‌ها و مقابل بیمارستان‌هایی می‌گذارند که قربانیان در آنجا کشته شدند. آیین‌های سوگواری عمومی بیش از پیش با موسیقی، رقص، بادبادک‌بازی و شکل‌های دیگرِ بیان فرهنگی همراه شده‌اند—نشانه‌ای از تغییر از مناسک صرفاً مذهبی به کنش‌های سکولارِ مقاومتی. شبکه‌های اجتماعی ویدیوهای شعارهای ضدحکومتی حتی در تجمعات دولتی را بازنشر می‌کنند و روایت رسمی «وحدت» را تضعیف می‌کنند. اختلافات میان رئیس‌جمهور پزشکیان و صداوسیما نیز نشان می‌دهد نهادهای غیرانتخابی مانند سپاه و رسانه‌های حکومتی می‌توانند آشکارا دولت منتخب را به چالش بکشند.

کنشگری مدنی و ترس از انتقام

سازمان‌های حقوق بشری از ادامه فشار بر روزنامه‌نگاران، وکلا و فعالان خبر می‌دهند و محدودیت‌های سنگین اینترنت، گزارش‌دهی را دشوار کرده است. خانواده‌های قربانیان هنگام برگزاری مراسم یادبود با ارعاب مواجه‌اند. با وجود این خطرات، اعتراضات و اعتصاب‌ها ادامه دارد؛ اتحادیه‌های معلمان، دانشجویان و کارگران تجمعاتی برگزار کرده‌اند و نارضایتی‌های جاری را برجسته کرده‌اند. مناسک «چهلم» همزمان نشانه تاب‌آوری است و عمق خشم عمومی را نشان می‌دهد؛ بسیاری می‌گویند جمهوری اسلامی برای کشورشان جز جنگ، فلاکت اقتصادی و مرگ به ارمغان نیاورده است.

تازه‌ترین تحولات (۴۸ ساعت گذشته)

• ۱۷ تا ۱۹ فوریه ۲۰۲۶: در جریان مراسم‌های چهلم در نقاط مختلف ایران، اعتراضات تازه ضدحکومتی شکل گرفت. نیروهای امنیتی در آبدانان و شهرهای دیگر به سوی سوگواران تیراندازی کردند، افرادی زخمی شدند و بازداشت‌ها صورت گرفت. در این مناطق محدودیت اینترنت اعمال شد.
• ۱۸ فوریه ۲۰۲۶: رویترز گزارش داد ایران برای جلوگیری از تجمعات مستقل، نیروهای امنیتی را به گورستان‌ها اعزام کرد و از شهروندان خواست در مراسم‌های دولتی شرکت کنند. مقامات بابت «آسیب‌دیدگان» عذرخواهی کردند اما خشونت را به «تروریست‌ها» نسبت دادند.
• ۱۸ فوریه ۲۰۲۶: وزیر خارجه روسیه لاوروف هشدار داد حمله تازه آمریکا پیامدهای جدی دارد و خواستار خویشتنداری و احترام به حق ایران برای غنی‌سازی صلح‌آمیز شد.
• ۱۸ فوریه ۲۰۲۶: رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی تأیید کرد در مراسم‌های یادبود تهران، شیراز و شهرهای دیگر، مردم شعارهای ضدحکومتی دادند و نیروهای امنیتی برای پراکنده‌سازی، تیر هوایی شلیک کردند.
• ۱۹ فوریه ۲۰۲۶: گزارش‌های AP/Reuters از رزمایش دریایی ایران و روسیه خبر دادند، همزمان آمریکا ناو USS Gerald R. Ford را به شرق مدیترانه منتقل کرد؛ مقامات آمریکا دستور استقرار ۵۰ جنگنده دیگر را دادند و گفتند آرایش نیروها تا اواسط مارس کامل می‌شود. ترامپ تهدید کرد اگر ایران توافق نکند، آمریکا می‌تواند از Diego Garcia و RAF Fairford استفاده کند.
• ۱۹ فوریه ۲۰۲۶: رویترز گزارش داد نخست‌وزیر لهستان خواستار خروج فوری شهروندانش از ایران شد و قیمت نفت با نگرانی از درگیری بالا رفت.
• ۱۹ فوریه ۲۰۲۶: مشاوران امنیت ملی آمریکا در کاخ سفید جلسه داشتند؛ منابعی به CNN گفتند ارتش می‌تواند حتی از آخر هفته پیشِ رو آماده حمله باشد، هرچند ترامپ هنوز تصمیم نهایی نگرفته است. تلاش‌های دیپلماتیک ادامه دارد، اما کارولین لویت گفت «استدلال‌های زیادی» برای حمله وجود دارد.

جمع‌بندی

خیزش ۲۰۲۵–۲۶ ایران جدی‌ترین چالش برای جمهوری اسلامی از زمان تاسیس آن بوده است. فروپاشی اقتصادی، فساد فراگیر و سرکوب، اعتراضات سراسری را برانگیخته و سرکوب مرگبار حکومت، خشم عمومی را عمیق‌تر کرده است. آیین‌های چهلم برای جان‌باختگان در حال تبدیل شدن به کنش‌های مقاومتی است که یادآور ۱۹۷۹ است. دیپلماسی ادامه دارد اما در بن‌بست است: ایران حاضر نیست غنی‌سازی یا برنامه موشکی بالستیک را کنار بگذارد، و آمریکا هر دو را مطالبه می‌کند و می‌گوید گزینه نظامی روی میز است. آمریکا و متحدانش دارایی‌های سنگین دریایی و هوایی پیرامون ایران مستقر کرده‌اند، در حالی که ایران سایت‌های هسته‌ای را مستحکم می‌کند و با روسیه رزمایش مشترک برگزار می‌کند. روسیه هشدار می‌دهد حمله تازه «بازی با آتش» است، اما لهستان و دولت‌های دیگر در حال خارج کردن شهروندان خود هستند. هفته‌های آینده—همزمان با تکمیل آرایش آمریکا و تنگ‌تر شدن پنجره دیپلماسی—برای تعیین اینکه بحران به جنگ می‌لغزد یا به سمت توافق مذاکره‌شده می‌رود، سرنوشت‌ساز خواهد بود.