آخرین تحولات جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران: حملات، واکنش‌ها و گسترش بحران منطقه‌ای

نمای کلی درگیری

در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، ایالات متحده و اسرائیل یک کارزار هماهنگ هوایی و موشکی علیه جمهوری اسلامی ایران آغاز کردند. این حملات زیرساخت‌های هسته‌ای و موشکی ایران، دارایی‌های دریایی و هوایی، و رهبری کشور را هدف قرار داد. بنا بر گزارش رویترز، موج نخست حملات به کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی آیت‌الله علی خامنه‌ای و نابودی ۱۱ ناو جنگی ایرانی و بیش از ۱٬۲۵۰ هدف منجر شد. پنتاگون این کارزار هوایی را تلاشی برای نابود کردن نیروی دریایی ایران و توان موشکی آن توصیف کرد؛ قابلیتی که مقام‌ها گفتند می‌تواند تلاش‌های احتمالی آینده برای ساخت سلاح هسته‌ای را پنهان کند. ایران با موج‌هایی از حملات پهپادی و موشکی علیه شهرهای اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا در منطقه پاسخ داد و بدین ترتیب یک درگیری منطقه‌ای گسترده‌تر شکل گرفت. مؤسسه مطالعات جنگ گزارش داد که ائتلاف آمریکا–اسرائیل بیش از ۲۰۰ سامانه پدافند هوایی ایران را هدف قرار داد، برتری هوایی محلی بر غرب ایران برقرار کرد، و در ۲ مارس تأسیسات هسته‌ای نطنز را زد. پاسخ ایران شامل بستن تنگه هرمز و تهدید کشتیرانی بود، در حالی که صدها موشک و پهپاد به سوی اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا شلیک شد.

بازیگران کلیدی و اهداف

• ایالات متحده

پنتاگون اصرار داشت که این حمله «جنگی بی‌پایان» نیست. وزیر دفاع پیت هگست گفت هدف، نابود کردن نیروی دریایی ایران و توان موشکی آن است و به خبرنگاران اطمینان داد که این کارزار با جنگ‌های آمریکا در عراق و افغانستان متفاوت است. رئیس ستاد مشترک، ژنرال دن کین، هشدار داد که تلفات بیشتری برای آمریکا محتمل است و عملیات تا زمان تحقق اهداف ادامه خواهد یافت. رئیس‌جمهور دونالد ترامپ به خبرنگاران گفت حملات آمریکا «تقریباً همه‌چیز» از نیروهای دریایی و هوایی ایران را از بین برده است، حمله را بر پایه یک احساس مبنی بر این‌که ایران حمله خواهد کرد توجیه کرد، و گفت جنگ ممکن است چهار تا پنج هفته طول بکشد اما می‌تواند طولانی‌تر هم شود. او در یک پیام ویدیویی از سپاه پاسداران خواست سلاح‌های خود را بر زمین بگذارند و وعده مصونیت در صورت تسلیم داد، اما هشدار داد که در غیر این صورت با «مرگ حتمی» روبه‌رو خواهند شد.

• اسرائیل

نخست‌وزیر بنیامین نتانیاهو گفت جنگ می‌تواند سریع و قاطع باشد، اما ممکن است مدتی طول بکشد؛ او مقایسه با جنگ‌های طولانی مانند عراق و افغانستان را رد کرد و گفت: «این یک جنگ بی‌پایان نیست». نتانیاهو استدلال کرد که کارزار آمریکا–اسرائیل در حال ایجاد شرایطی است که ایرانیان بتوانند حکومت خود را سرنگون کنند و این جنگ را فرصتی برای صلح پایدار در خاورمیانه دانست. منابع اسرائیلی تأیید کردند که ائتلاف سریع‌تر از انتظار در حال پیشروی در فهرست اهداف خود است و موفقیت اولیه در کشتن رهبران ایرانی، از جمله خامنه‌ای، حاصل شده است.

• ایران

مقام‌های ایرانی پاسخ خود را دفاع مشروع توصیف کردند. وزیر امور خارجه عباس عراقچی (به نقل از رسانه‌های دولتی ایران) گفت موج‌های پهپادی و موشکی ایران مراکز اطلاعاتی آمریکا، پایگاه‌های خلیج فارس و تأسیسات ارتباطی اسرائیل را هدف قرار داده و این حملات را برای حفاظت از حاکمیت کشور ضروری دانست. بیانیه‌ای از سفارت ایران «جنایت تجاوز» را که به کشته شدن خامنه‌ای و صدها غیرنظامی در یک مدرسه دخترانه انجامید محکوم کرد و هشدار داد که آمریکا و اسرائیل شاید بتوانند جنگی را آغاز کنند، اما «کسانی نخواهند بود که آن را پایان می‌دهند». ابراهیم جباری، مشاور سپاه، تهدید کرد که اگر حملات آمریکا–اسرائیل به مراکز اصلی ایران آسیب بزند، ایران اهداف اقتصادی را در سراسر منطقه خواهد زد، و تعهد داد هر کشتی‌ای را که از تنگه هرمز عبور کند هدف قرار دهد. ایران تنگه را به روی تردد تجاری بست و این موضوع باعث جهش قیمت جهانی نفت شد.

• ولیعهد تبعیدی رضا پهلوی

شاهزاده رضا پهلوی در گفت‌وگو با فاکس نیوز گفت حملات آمریکا–اسرائیل که به کشته شدن خامنه‌ای انجامید، «آغاز پایان واقعی رژیم» است. او این مداخله را یک «تغییردهنده بازی» خواند و استدلال کرد که بسیاری از ایرانیان از آن استقبال کرده‌اند. پهلوی گفت در حال آماده‌سازی برای یک گذار سیاسی احتمالی به سوی دموکراسی است و اعلام کرد با ائتلافی گسترده از ایرانیان با گرایش‌های مختلف همکاری می‌کند.

• سازمان ملل متحد

دبیرکل آنتونیو گوترش حملات آمریکا–اسرائیل و تلافی ایران را محکوم کرد و هشدار داد که این تشدید نظامی صلح و امنیت بین‌المللی را تضعیف می‌کند. او خواستار توقف فوری درگیری‌ها شد و از همه طرف‌ها خواست به مذاکرات بازگردند.

• سایر واکنش‌های بین‌المللی

بسیاری از کشورها نسبت به گسترش درگیری ابراز نگرانی کردند. کشورهای خلیج فارس مانند امارات متحده عربی و عربستان سعودی پس از اصابت پهپادهای ایرانی به شهرهای خلیج فارس، به طور موقت تأسیسات انرژی را بستند و دیپلمات‌های خود را خارج کردند. قطر پس از حملات ایران به تأسیساتش، تولید گاز طبیعی مایع را متوقف کرد. چین پس از کشته شدن یک شهروند چینی، بیش از ۳٬۰۰۰ شهروند خود را از ایران خارج کرد. شورای امنیت سازمان ملل نشست اضطراری برگزار کرد و اعضا خشونت را محکوم کرده و خواستار کاهش تنش شدند. با مختل شدن کشتیرانی در تنگه هرمز، بازارهای سهام جهانی سقوط کرد و قیمت نفت و گاز جهش یافت.

اهداف و عملیات

داخل ایران

• زیرساخت‌های پدافند هوایی و موشکی: ائتلاف آمریکا–اسرائیل تا ۱ مارس گزارش شده حدود نیمی از پرتابگرهای موشکی ایران را نابود کرد و بیش از ۲۰۰ سامانه پدافند هوایی را هدف قرار داد. در ۲ مارس، آن‌ها تأسیسات هسته‌ای نطنز در استان اصفهان را هدف قرار دادند و خسارت شدیدی به ساختمان‌ها وارد کردند. ائتلاف همچنین انبارهای موشک‌های بالستیک در نزدیکی قم و نطنز را زد.
• رهبری نظامی و سایت‌های امنیت داخلی: حملات هوایی به کشته شدن علی خامنه‌ای، همسر او منصوره خجسته باقرزاده (که بعداً بر اثر جراحات جان باخت)، و دست‌کم ۴۹ مقام ارشد ایرانی، از جمله فرمانده سپاه سرلشکر محمد پاکپور انجامید. ساختمان‌های مربوط به مجلس خبرگان در قم و مقر سپاه در تهران نابود شدند. حملات همچنین رسانه دولتی و پایگاه‌های امنیت داخلی را هدف قرار دادند که نشان‌دهنده هدف گسترده‌تر برای مختل کردن فرماندهی و کنترل بود.
• تلفات غیرنظامیان: مقام‌های ایرانی گزارش دادند که تا ۳ مارس دست‌کم ۷۸۷ غیرنظامی کشته شده‌اند، از جمله ۱۶۵ دختر که مدرسه‌شان در میناب بمباران شد. جمعیت هلال احمر ایران تا ۲ مارس بیش از ۵۵۵ کشته و خسارت به چندین بیمارستان را گزارش کرد. قطع اینترنت جمعیت را تا حد زیادی از ارتباط محروم کرد.

خارج از ایران

• حمله به دارایی‌های اسرائیلی و آمریکایی: ایران موج‌هایی از پهپادها و موشک‌ها را به سوی پایگاه‌ها و سفارتخانه‌های آمریکا در سراسر خلیج فارس شلیک کرد. پهپادها به سفارتخانه‌های آمریکا در کویت و عربستان سعودی اصابت کردند و واشنگتن در پی آن مأموریت‌های دیپلماتیک خود را در کویت، عربستان سعودی و لبنان بست. ارتش ایران همچنین پایگاه هوایی پرنس سلطان در عربستان و تأسیسات آمریکا در کویت و بحرین را هدف قرار داد. حزب‌الله و دیگر نیروهای نیابتی ایران از لبنان به اسرائیل موشک شلیک کردند و احتمالاً یک پهپاد را نیز به سمت پایگاه نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا در قبرس فرستادند.
• کشورهای خلیج فارس و منطقه: موشک‌ها و پهپادهای ایرانی دبی، ابوظبی، دوحه و دیگر شهرهای خلیج فارس را هدف قرار دادند، موجب تلفات غیرنظامی شدند و امارات را وادار کردند سفارت خود را در تهران ببندد. تهدیدهای ایران برای حمله به هر کشتی عبوری از تنگه هرمز و حملات واقعی به نفتکش‌ها باعث جهش هزینه‌های کشتیرانی و قیمت انرژی شد. قطر، عربستان سعودی و عراق به دلیل حمله به تأسیسات‌شان، تولید نفت و گاز را متوقف یا کاهش دادند. حملات راکتی حزب‌الله باعث شد اسرائیل مواضع خود را در جنوب لبنان تقویت کند، در حالی که ده‌ها نفر در بیروت کشته شدند.
• تلفات نیروهای آمریکا و اسرائیل: تا ۲ مارس، آمریکا تأیید کرد که شش نیروی نظامی کشته و چند نفر دیگر زخمی شده‌اند، از جمله تلفات ناشی از آتش خودی هنگامی که سامانه‌های پدافندی کویت به اشتباه جنگنده‌های F-15 را سرنگون کردند. ایران مدعی شد هواپیماهای بیشتری را سرنگون یا آسیب زده و تأکید کرد تلفات آمریکا افزایش خواهد یافت. اسرائیل نیز از کشته شدن دست‌کم ۱۰ غیرنظامی بر اثر موشک‌های ایرانی خبر داد.

تحولات ۴۸ ساعت گذشته (۲ تا ۴ مارس ۲۰۲۶)

• ادامه حملات: ائتلاف به بمباران سایت‌های پدافند هوایی ایران، تأسیسات امنیت داخلی و زیرساخت‌های هسته‌ای ادامه داد. مؤسسه مطالعات جنگ در ۲ مارس گزارش داد که برتری هوایی محلی برقرار شده و حملات سامانه‌های پدافند هوایی ایران را نابود کرده‌اند، امری که استفاده از هواپیماهای نسل پایین‌تر را ممکن ساخته است.
• حمله به تأسیسات هسته‌ای نطنز: در ۲ مارس، نخستین حمله ائتلاف به یک سایت هسته‌ای، نطنز را هدف قرار داد و تصاویر ماهواره‌ای خسارت شدید را نشان دادند.
• کاهش سرعت موج‌های تلافی‌جویانه: ایران به حملات موشکی و پهپادی ادامه داد، اما بسامد آن کاهش یافت. مؤسسه مطالعات جنگ اشاره کرد که ایران در ۲۸ فوریه دست‌کم ۲۰ موج حمله انجام داده بود، در مقایسه با شش موج در ۲ مارس؛ چرا که پرتابگرهای موشکی آن در حال نابودی بودند.
• گسترش به خلیج فارس و فراتر از آن: حملات ایران در ۲ مارس چندین کشور خلیج فارس—از جمله امارات، عربستان سعودی، قطر و کویت—را هدف قرار داد، به سایت‌های انرژی آسیب زد و پالایشگاه‌ها و تأسیسات LNG را تعطیل کرد. ایران همچنین کشتیرانی تجاری را هدف گرفت؛ مقام‌های دریایی گزارش دادند پهپادها یا شناورهای بدون سرنشین سطحی، نفتکش‌هایی را در نزدیکی عمان و بحرین هدف قرار داده‌اند.
• خلأ سیاسی و بحران رهبری: پس از مرگ خامنه‌ای، ایران یک شورای موقت رهبری شامل رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان، رئیس قوه قضائیه غلامحسین محسنی اژه‌ای و عضو شورای نگهبان علی‌رضا اعرافی تشکیل داد. مجلس خبرگان که طبق قانون اساسی مسئول انتخاب رهبر جدید است، به دلیل تداوم حملات نتوانست تشکیل جلسه دهد.
• تلاش‌های دیپلماتیک بین‌المللی: شورای امنیت سازمان ملل نشست‌های اضطراری برگزار کرد. دبیرکل سازمان ملل هشدار داد که این تشدید تنش صلح بین‌المللی را تهدید می‌کند و خواستار کاهش فوری تنش شد. کشورهای خلیج فارس نیز خواستار خویشتنداری شدند، اما هم‌زمان از بستن سفارتخانه‌ها و تخلیه شهروندان خبر دادند.
• اثر اقتصادی: بازارهای جهانی انرژی و مالی واکنش شدیدی نشان دادند. قیمت نفت حدود ۱۳٪ و گاز طبیعی حدود ۴۶٪ افزایش یافت، در حالی که هزینه بیمه کشتیرانی و اجاره نفتکش‌ها چهار برابر شد. بازارهای سهام در سراسر جهان سقوط کردند. شرکت‌های هواپیمایی پروازها از فراز آسمان خاورمیانه را متوقف کردند و اختلال گسترده‌ای ایجاد شد.

مهم‌ترین کشته‌ها و تلفات در میان مقام‌های ایرانی

• رهبر جمهوری اسلامی علی خامنه‌ای – در حملات آغازین ۲۸ فوریه کشته شد. همسر او منصوره خجسته باقرزاده در ۲ مارس بر اثر جراحات جان باخت. مرگ آن‌ها خلأ رهبری ایجاد کرد.
• فرمانده سپاه، سرلشکر محمد پاکپور – در حملات هوایی ۲۸ فوریه کشته شد. گزارش‌ها حاکی از آن بود که سرتیپ احمد وحیدی جای او را گرفته است.
• سرتیپ ابراهیم جباری (مشاور سپاه) – کشته نشد، اما به دلیل تهدید به آتش زدن کشتی‌ها در تنگه هرمز در صورت عبور آن‌ها، به‌طور گسترده نقل قول شد.
• اعضای مجلس خبرگان و دیگر روحانیون ارشد – رسانه‌های ایرانی گزارش دادند که حمله‌ای ساختمان محل استقرار مجلس خبرگان در قم را با خاک یکسان کرد، هرچند تلفات آن بلافاصله روشن نبود.
• سایر چهره‌های ارشد – وزارت دفاع آمریکا مدعی شد که ۴۹ مقام ارشد ایرانی در روزهای نخست حملات کشته شده‌اند. رسانه‌های غربی همچنین مرگ دیگر رهبران روحانی و نظامی را گزارش کردند، اما جزئیات به دلیل قطع اینترنت در ایران همچنان تأییدنشده است.

جمع‌بندی

جنگ آمریکا–اسرائیل–ایران که در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، به‌سرعت به یک درگیری منطقه‌ای تبدیل شده است. کارزار هوایی ائتلاف، توان دریایی و موشکی ایران را به‌شدت تضعیف کرده و رهبر جمهوری اسلامی و ده‌ها مقام ارشد را کشته است. ایران نیز با حملات گسترده موشکی و پهپادی علیه اسرائیل، پایگاه‌های آمریکا و کشورهای همسایه خلیج فارس پاسخ داده و با بستن تنگه هرمز، عرضه جهانی انرژی را تهدید کرده است. واکنش‌های بین‌المللی از حمایت برخی متحدان تا درخواست‌های فوری برای کاهش تنش و بازگشت به مذاکره از سوی سازمان ملل را در بر می‌گیرد. با کشته شدن صدها غیرنظامی، آسیب دیدن زیرساخت‌های حیاتی و آشفتگی در بازارهای جهانی، هزینه‌های انسانی و اقتصادی این درگیری رو به افزایش است. روزهای پیش رو احتمالاً به این بستگی خواهد داشت که آیا تلاش‌های دیپلماتیک می‌توانند مانع تشدید بیشتر شوند یا طرف‌های درگیر به‌سوی اهداف متفاوت خود به پیشروی ادامه خواهند داد.